Tháp Hòa Lai, còn được gọi là Ba Tháp, tên Chăm là Yang Hakral, là một trong những quần thể tháp Chăm cổ nhất còn tồn tại. Di tích có niên đại khoảng thế kỷ VIII – IX, gắn với vùng Panduranga và triều vua Satyavarman. Đây không chỉ là một điểm đến dành cho người yêu di sản, mà còn là nơi giúp du khách hiểu thêm về giai đoạn sớm của kiến trúc, tín ngưỡng và mỹ thuật Chăm Pa.
Điều làm nên vị trí riêng của Hòa Lai là di tích này đã trở thành tên gọi cho một phong cách nghệ thuật đặc biệt trong lịch sử Champa: phong cách Hòa Lai, hay còn được biết đến như nghệ thuật hình khối. Chính nét riêng ấy khiến chuyến ghé thăm nơi đây giống như một cuộc gặp gỡ chậm rãi với ký ức Champa cổ trên vùng đất Panduranga.
Tuyệt tác nghệ thuật hình khối từ gạch nung
Đứng trước Tháp Hòa Lai, điều đầu tiên khiến du khách ấn tượng không phải là sự đồ sộ, mà là cảm giác vững chãi, cân đối và giàu chiều sâu của những khối tháp gạch. Nguyên gốc quần thể gồm ba ngôi tháp chính: tháp Bắc, tháp Giữa và tháp Nam, được bố trí theo trục Bắc – Nam và cùng hướng về phía Đông. Hiện nay, tháp Giữa đã sụp đổ hoàn toàn, chỉ còn tháp Bắc và tháp Nam tương đối nguyên vẹn.
Dẫu không còn trọn vẹn như thuở ban đầu, hai ngôi tháp còn lại vẫn đủ sức gợi về một thời kỳ nghệ thuật từng rực rỡ. Đầu thế kỷ XX, nhà nghiên cứu H. Parmentier đã khảo sát Hòa Lai và dùng tên di tích này để gọi một phong cách nghệ thuật riêng của Champa. Ông gọi đó là nghệ thuật hình khối, bởi các bộ phận kiến trúc tạo cảm giác phần trên của thân tháp như những khối lớn nâng đỡ các tầng mái.
Quan sát kỹ, du khách sẽ thấy các trụ áp tường, khối ốp vươn cao và bố cục mảng khối khiến công trình vừa mạnh mẽ, vừa có độ thanh thoát nhất định. Trên bề mặt tháp, các mô típ hoa lá uốn lượn, hình móc nối tiếp, cửa giả, họa tiết hình học đối xứng và hình tượng thần linh được thể hiện một cách tinh tế. Đặc biệt, tháp Bắc được tài liệu ghi nhận có 16 hình chim thần Garuda xòe cánh ở các góc tháp – chi tiết rất đáng chú ý khi tìm hiểu mỹ thuật Hòa Lai.
Kỹ thuật xây dựng của tháp cũng góp phần làm nên sức hấp dẫn của di tích. Công trình sử dụng gạch, kỹ thuật mài chập và chất kết dính từ thực vật như dầu rái. Trải qua hơn một thiên niên kỷ nắng gió, những khối gạch vẫn giữ được vẻ bền bỉ, khiến người tham quan không khỏi tò mò về sự tinh tế trong kỹ thuật xây dựng của nghệ nhân Chăm xưa.
Khi đá và gạch kể chuyện nghìn năm
Tháp Hòa Lai không chỉ cuốn hút bởi vẻ ngoài, mà còn ẩn chứa chiều sâu tín ngưỡng và lịch sử. Trọng tâm thờ phụng của di tích gắn với thần Shiva trong hệ thống Ấn Độ giáo, thể hiện qua các hiện vật Linga – Yoni và nội dung văn bia được tìm thấy tại đây.
Theo tư liệu, văn bia Hòa Lai năm 778 cho biết vua Satyavarman đã tạo một Linga thờ Sri Adidevesrara, một danh xưng của thần Shiva, tại Hòa Lai. Linga và Yoni là hai biểu tượng quan trọng trong tín ngưỡng Shiva, đồng thời phản ánh quan niệm về sức sống, sự sinh sôi và năng lực sáng tạo trong văn hóa Chăm.
Càng tìm hiểu, du khách càng dễ cảm nhận Hòa Lai như một “cuốn sử bằng gạch đá”. Năm 2006, tại di tích phát hiện một tấm bia và đế bia. Nội dung văn bia ghi năm 778, tương ứng niên đại 700 Saka, đồng thời có phần khắc bổ sung vào năm 839 dưới thời vua Vikrantavarman, ghi chép về lễ dâng cúng và việc bảo tồn di tích. Đây là nguồn tư liệu minh văn đặc biệt quan trọng, giúp làm rõ vai trò tôn giáo của Hòa Lai trong lịch sử Champa.
Một điểm đáng chú ý khác là văn bia Hòa Lai được xem là tư liệu minh văn cổ có xuất hiện địa danh Panduranga. Chi tiết này góp phần xác định vai trò của vùng đất này trong lịch sử chính trị, tôn giáo và giao thương đường biển vào thế kỷ VIII – IX.
Ngoài văn bia và Linga – Yoni, các nhà khảo cổ còn tìm thấy hàng trăm hiện vật bằng kim loại quý như vàng, bạc trong hộc thờ dưới nền tháp, bao gồm lá vàng hình hoa sen, hình rắn, rùa, voi và văn tự cổ. Những phát hiện này cho thấy Hòa Lai từng là một trung tâm tôn giáo quan trọng, nơi diễn ra các nghi lễ dâng cúng có quy mô và ý nghĩa đặc biệt.
Một khoảng lặng cho người yêu di sản
Đến với Tháp Hòa Lai là đến với một khoảng lặng đúng nghĩa. Ở đây không có sự náo nhiệt của những điểm du lịch đông đúc, cũng không cần quá nhiều hoạt động để níu chân người tham quan. Sức hút của di tích nằm ở sự tĩnh tại: sắc gạch nung đỏ trầm, những mảng tường cổ, các khối tháp vươn lên giữa nắng gió Ninh Thuận và cảm giác thời gian vẫn còn đọng lại trên từng chi tiết.
Bạn không cần phải là một nhà khảo cổ để cảm nhận được giá trị của nơi này. Chỉ cần đứng lặng trước tháp, quan sát bố cục hình khối, nhìn kỹ những họa tiết còn lại trên cửa giả, trụ áp tường hay hình tượng Garuda, du khách đã có thể hình dung phần nào về một nền mỹ thuật từng phát triển rực rỡ trên vùng đất Panduranga.
Với người yêu kiến trúc, Hòa Lai là nơi đáng để nhìn kỹ từng mảng khối, từng đường nét trang trí và cách nghệ nhân Chăm tổ chức không gian tháp. Với người quan tâm lịch sử, di tích mở ra câu chuyện về triều vua Satyavarman, tín ngưỡng Shiva, minh văn cổ và những lớp thông tin quý giá về Panduranga. Với du khách yêu trải nghiệm văn hóa, đây là điểm dừng giúp hành trình khám phá Ninh Thuận trở nên sâu hơn, chậm hơn và nhiều dư âm hơn.
So với nhiều tháp Chăm nổi tiếng hơn, Tháp Hòa Lai có vẻ trầm lắng và ít được nhắc đến hơn. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy lại tạo nên sức hút riêng. Di tích không cố gây ấn tượng bằng vẻ hào nhoáng, mà để người tham quan tự bước chậm, tự quan sát và tự cảm nhận vẻ đẹp vượt thời gian của một phong cách kiến trúc cổ.
Vì sao nên ghé Tháp Hòa Lai?
Bởi Tháp Hòa Lai là một trong những quần thể tháp Chăm cổ nhất còn tồn tại, đồng thời là nơi gắn với phong cách nghệ thuật Hòa Lai – một phong cách quan trọng trong lịch sử kiến trúc Champa. Đây không chỉ là điểm tham quan dành cho người yêu di tích, mà còn là nơi giúp du khách hiểu sâu hơn về mỹ thuật Chăm Pa, tín ngưỡng Shiva và vai trò của vùng Panduranga trong lịch sử.
Đến đây, người tham quan được nhìn thấy một Ninh Thuận không chỉ có nắng, gió, biển, đồi cát hay vườn nho, mà còn có những lớp ký ức văn hóa rất sâu. Từ hai ngôi tháp còn lại, hệ thống hình khối, chim thần Garuda đến văn bia, Linga – Yoni và các phát hiện khảo cổ, mỗi chi tiết đều góp phần kể lại một phần câu chuyện Champa cổ.
Nếu hành trình của bạn không chỉ dừng ở việc ngắm cảnh, mà còn muốn hiểu thêm về chiều sâu văn hóa của miền Trung, Tháp Hòa Lai là điểm dừng rất đáng có. Nơi đây lặng lẽ, cổ kính và giàu giá trị – như một cuộc gặp gỡ nhẹ nhàng với ký ức Panduranga qua từng khối gạch nung còn lại đến hôm nay.
