Trong bản đồ hành trình khám phá văn hóa vùng đất mở rộng sau sáp nhập, có một địa danh mà bất kỳ ai yêu mến nghệ thuật thủ công truyền thống cũng phải ao ước được một lần đặt chân đến: Làng gốm cổ Bàu Trúc. Nằm ở thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước (thuộc vùng đất Ninh Thuận cũ), Bàu Trúc được các nhà nghiên cứu di sản công nhận là một trong những làng gốm cổ xưa nhất ở Đông Nam Á còn giữ được kỹ thuật chế tác thủ công nguyên bản, một di sản văn hóa phi vật thể quý báu đã được UNESCO ghi danh vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp.
Điều làm nên sự độc đáo và bứt phá hoàn toàn của gốm Bàu Trúc so với tất cả các dòng gốm khác trên thế giới chính là kỹ thuật tạo hình "tay quay, mông chuyển". Ở các làng gốm khác, người thợ ngồi cố định một chỗ và dùng chân quay bàn xoay để tạo hình khối cho đất sét. Nhưng ở Bàu Trúc, những người phụ nữ Chăm hoàn toàn không sử dụng bàn xoay. Họ đặt khối đất sét lên một chiếc bục cố định, rồi đi giật lùi vòng quanh khối đất, đôi bàn tay khéo léo vuốt, nắn, tạo hình cho chiếc bình, chiếc vại bằng chính sự chuyển động nhịp nhàng của toàn bộ cơ thể mình. Chứng kiến khoảnh khắc một người nghệ nhân dệt hình hài cho đất bằng những bước chân đi vòng tròn uyển chuyển giống như một điệu múa, bạn mới thấu hiểu thế nào là sự kỳ diệu của nghệ thuật thủ công.
Đất của sông và kỹ thuật nung bằng gió trời
Nguyên liệu chính để làm nên gốm Bàu Trúc là loại đất sét đặc biệt được lấy từ bờ sông Quao. Đất sét ở đây có độ dẻo mịn và đặc tính chịu nhiệt cực tốt, được người dân mang về đập nhỏ, sàng lọc kỹ càng rồi trộn cùng với cát mịn theo một tỷ lệ bí truyền được truyền lại qua nhiều thế hệ. Chính nguồn đất mẹ tự nhiên này đã mang lại cho gốm Bàu Trúc một cốt cách mộc mạc, thô phác nhưng bền bỉ với thời gian.
Quy trình nung gốm độc đáo ở Bàu Trúc:
-
Không nung trong lò kín: Gốm được xếp lộ thiên ngay trên một khoảng sân rộng lớn ngoài trời.
-
Sử dụng rơm và củi khô: Người ta phủ củi, trấu và rơm khô lên trên đống gốm rồi châm lửa nung trực tiếp bằng sức gió trời.
-
Phun màu tự nhiên: Sau khi nung xong, gốm còn nóng hổi sẽ được phun lên một loại nước chiết xuất từ vỏ cây rừng (cây thị hoặc cây dẻ) để tạo nên những vệt màu loang đỏ, nâu, đen xám độc bản trên bề mặt sản phẩm.
Chính vì phương thức nung lộ thiên độc đáo này mà mỗi sản phẩm gốm Bàu Trúc khi ra lò đều là một độc bản duy nhất trên thế giới. Bạn sẽ không bao giờ tìm thấy hai chiếc bình gốm có vệt màu loang hoàn toàn giống nhau. Từng vết xạm đen của khói củi, từng vệt đỏ hồng của lửa đều là những nét vẽ ngẫu hứng của tự nhiên và gió trời miền Trung, mang lại cho sản phẩm một vẻ đẹp nguyên bản, đậm đà hơi thở đất đai quê hương.
Chỉ dẫn trải nghiệm làng nghề cho du khách văn minh
Thời điểm lý tưởng nhất để bạn ghé thăm Làng gốm Bàu Trúc là vào buổi chiều từ 14 giờ đến 16 giờ. Đây là lúc các nghệ nhân trong làng thường tập trung làm việc bên hiên nhà hoặc tại các xưởng gốm gia đình, không gian làng nghề trở nên sống động với tiếng đập đất, tiếng cười nói hỏi han của bà con xóm giềng.
Khi đến đây, bạn có thể thong thả đi dạo quanh các con đường nhỏ trong làng, ghé thăm các xưởng gốm nhỏ của người dân. Hãy chủ động mở lời xin phép một cách lịch sự trước khi muốn chụp ảnh các nghệ nhân đang làm việc. Người dân Bàu Trúc hiền hậu và mến khách; họ luôn sẵn sàng ngừng tay một chút để giải thích cho bạn về quy trình làm gốm, thậm chí còn hào hứng hướng dẫn bạn cách tự tay nhào đất, vuốt thử một sản phẩm nhỏ để trải nghiệm cảm giác làm thợ gốm thực sự. Chuyến đi check-in văn hóa tại Làng gốm Bàu Trúc chắc chắn sẽ mang lại cho bạn những trải nghiệm tri thức quý giá, giúp bạn hiểu thêm về lịch sử giữ lửa đất kiên cường của đồng bào người Chăm qua bao thăng trầm thời gian.
