Có những lễ hội truyền thống mà bạn không nên nên bắt đầu bằng câu hỏi quen thuộc của dân du lịch đại trà: "Ở đây có trò gì vui để xem không?". Nghi lễ Rija Nagar của đồng bào người Chăm tại làng Bỉnh Nghĩa là một trường hợp đặc biệt như thế. Đây không phải là một sự kiện giải trí được tổ chức để thu hút khách du lịch tìm kiếm cảm giác mới lạ, mà là một nghi lễ đầu năm hệ trọng, gắn liền với đời sống tâm linh, lịch sử và ký ức cộng đồng của người Chăm sinh sống tại vùng đất Ninh Thuận cũ (nay nằm trong mạch kết nối du lịch tổng thể của Khánh Hòa mới).
Nghi lễ đầu năm tại làng Bỉnh Nghĩa từ lâu đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một danh hiệu minh chứng cho sức sống bền bỉ và giá trị lịch sử độc đáo của nó. Trong hệ thống lễ hội này, Rija Nagar đóng vai trò như một nghi lễ cúng tế xứ sở, được tổ chức nhằm mục đích cầu an, tiễn đưa những điều không may mắn, rủi ro của năm cũ đi và đón nhận những điều tốt lành, thịnh vượng trong năm mới về cho cả buôn làng. Đối với những bước chân lữ hành có cơ hội được tiếp cận không gian này, điều tối thượng cần phải ghi nhớ chính là: bạn đang bước vào một không gian thiêng liêng của một tộc người. Mọi hành vi từ việc quan sát, quay phim, chụp ảnh cho đến việc trò chuyện đều phải đặt dưới sự tôn trọng tối đa đối với luật tục và cảm xúc của người bản địa.
Tầng sâu ý nghĩa sau điệu múa thiêng và tiếng trống cổ
Nếu chỉ nhìn từ lăng kính bề ngoài, một du khách rất dễ bị thu hút ngay lập tức bởi những yếu tố mang tính thị giác và thính giác mạnh mẽ: màu sắc rực rỡ của những bộ trang phục truyền thống Chăm, âm thanh trầm hùng của trống Baranưng, tiếng réo rắt của kèn Saranai và những điệu múa uyển chuyển của người thầy bóng (Ka-ing) giữa sân lễ. Tuy nhiên, tất cả những điều mắt thấy tai nghe đó mới chỉ là lớp vỏ bọc bên ngoài của một di sản có bề dày hàng thế kỷ. Ý nghĩa cốt lõi của Rija Nagar nằm ở sợi dây tâm linh vô hình kết nối giữa hiện tại và quá khứ, giữa con người và thế giới thần linh, tổ tiên.
Từ "Rija" trong ngôn ngữ Chăm gắn liền với các vũ điệu mang tính tế lễ, còn "Nagar" chính là biểu tượng của xứ sở, của quê hương làng xóm. Do đó, Rija Nagar không bao giờ là một nghi thức mang tính cá nhân hay gói gọn trong một gia đình đơn lẻ; nó là ngày hội lớn mang tính chất toàn cộng đồng. Khi tiếng trống Baranưng đầu tiên vang lên báo hiệu ngày lễ bắt đầu, đó cũng là lúc mối liên kết cộng đồng được thắt chặt lại hơn bao giờ hết. Người sống nhớ về công ơn của những người đã khuất, các thế hệ trong dòng họ tụ họp về bên nhau, và cả buôn làng cùng chung một niềm tin hướng về vùng đất mà họ đã gắn bó qua bao đời thăng trầm lịch sử.
Cách tiếp cận di sản như một người khách văn minh
Vì tính chất thiêng liêng và tính nội bộ cộng đồng của Rija Nagar tại làng Bỉnh Nghĩa, việc ghé thăm của du khách cần tuân thủ những nguyên tắc ứng xử hết sức nghiêm ngặt. Đây không phải là nơi để bạn thực hiện những chuyến "săn ảnh" vô tội vạ. Nếu bạn mong muốn được trải nghiệm và tìm hiểu, hãy cố gắng đi cùng một người hướng dẫn am hiểu sâu sắc về văn hóa Chăm hoặc liên hệ trước với những người có uy tín trong làng để được hướng dẫn vị trí đứng quan sát phù hợp.
Quy tắc ứng xử khi tham dự lễ Rija Nagar:
-
Trang phục kín đáo, lịch sự (tránh áo sát nách, quần đùi).
-
Đứng ở khu vực rìa ngoài được chỉ định cho khách vãng lai.
-
Không nên tự ý bước vào vùng trung tâm của thảm lễ nơi thầy tế đang hành lễ.
-
Tắt âm thanh điện thoại, không bật đèn flash khi quay phim, chụp ảnh.
-
Luôn mỉm cười và giữ thái độ lắng nghe, học hỏi khi trò chuyện với dân làng.
Trong suốt quá trình diễn ra lễ cúng, sẽ có những phân đoạn người thầy tế thực hiện các nghi thức tâm linh cao trào, nhập thần và thực hiện các điệu múa thiêng. Đây là những khoảnh khắc nhạy cảm về mặt đức tin. Nếu bạn quan sát thấy những người dân làng xung quanh đều đứng im lặng, hạ mắt xuống hoặc không sử dụng điện thoại, hãy lập tức làm theo họ. Việc tôn trọng nhịp điệu tâm linh của lễ hội luôn luôn quan trọng và có giá trị hơn rất nhiều so với việc cố lưu lại một bức ảnh hay một đoạn clip ngắn để đăng lên mạng xã hội.
