Một miền ký ức giữa phố biển
Khi nhắc đến Nha Trang, người ta thường nghĩ ngay đến một đô thị biển náo nhiệt, những con đường rợp bóng cây, những khu nghỉ dưỡng ven vịnh và nhịp sống hiện đại không ngừng chuyển động. Thế nhưng, ngay trên đường Phương Sài sầm uất, Đình Phương Sài vẫn lặng lẽ hiện diện như một nốt trầm cổ kính giữa lòng thành phố.
Tọa lạc tại số 83 đường Phương Sài, phường Phương Sơn, thành phố Nha Trang, ngôi đình là một điểm dừng chân dành cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn về lịch sử làng xã, kiến trúc đình làng và đời sống tín ngưỡng của cư dân xứ Trầm Hương.
Không ồn ào, không phô trương, Đình Phương Sài cuốn hút bằng vẻ trầm mặc của mái ngói, nghi môn, sân đình, những mảng chạm khắc gỗ và các hiện vật được cộng đồng địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ. Bước vào không gian ấy, du khách như chạm đến một Nha Trang khác: chậm rãi hơn, sâu lắng hơn và giàu ký ức hơn phía sau vẻ rực rỡ của biển trời.
Miền ký ức mang tên núi Phương và sông Củi
Tên gọi “Phương Sài” được ghép từ tên núi Phương và sông Sài, còn gọi là sông Củi. Theo tư liệu địa bạ triều Nguyễn, vào đầu thế kỷ XIX, khu vực này từng được gọi là thôn Phường Củi. Về sau, nơi đây đổi thành làng Phương Sài và trở thành một trong những làng cổ gắn với quá trình hình thành thị trấn Nha Trang vào năm 1924.
Hiện chưa có tư liệu xác định chính xác năm xây dựng ban đầu của đình. Theo các nguồn được cung cấp, thuở đầu đình chỉ là một công trình đơn sơ với mái tranh, cột gỗ tròn, vách đất xơ rài và quay hướng Đông Bắc. Đến nửa cuối thế kỷ XIX, với mong ước con em trong làng học hành, đỗ đạt, dân làng đã đổi hướng đình sang Tây Nam. Năm 1955, đình được xoay lại theo hướng Đông Bắc.
Những lần thay đổi hướng đình ấy không chỉ là câu chuyện kiến trúc. Đó còn là cách người xưa gửi gắm niềm tin vào phong thủy, vào sự hưng thịnh của làng và vào tương lai của các thế hệ sau.
Ngày nay, trong khuôn viên rộng khoảng 2.248,5m², Đình Phương Sài vẫn giữ dáng vẻ bề thế của một công trình tín ngưỡng truyền thống. Từ ngoài vào trong, không gian đình gồm nghi môn, tường bao, nhà bia tưởng niệm, đại đình, miếu thờ Thiên Y A Na, nhà Tiền hiền, nhà kho và nhà bếp. Các hạng mục được bố trí lớp lang, tạo nên một tổng thể vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với đời sống làng xã.
Nghệ thuật chạm khắc dưới mái ngói âm dương
Đình Phương Sài là một điểm đến đáng chú ý với những ai yêu kiến trúc gỗ truyền thống. Hệ mái lợp ngói âm dương, kết cấu cổ lầu và các mảng trang trí rồng phượng đắp nổi tạo cho ngôi đình vẻ uy nghi nhưng không xa cách.
Đi thật chậm trong khuôn viên đình, du khách có thể quan sát những mô típ quen thuộc của mỹ thuật truyền thống như Tứ linh gồm Long, Lân, Quy, Phụng; Tứ quý gồm Tùng, Trúc, Cúc, Mai; cùng hình dơi, hoa cúc, lân, nghê và nhiều linh vật được thể hiện sinh động. Trên hệ khung gỗ, các cấu kiện chạm khắc mang nét tinh tế, giàu biểu cảm, cho thấy sự khéo léo của nghệ nhân xưa.
Không gian nội tự trầm mặc với hoành phi, câu đối, lỗ bộ, chiêng, trống, lọng… góp phần tạo nên cảm giác trang nghiêm. Đây không chỉ là nơi để ngắm nhìn một công trình cổ, mà còn là nơi để cảm nhận cách người xưa gửi vào gỗ, ngói, hoa văn và màu sắc những quan niệm về phúc lành, sự bền vững và niềm tin cộng đồng.
Dấu xưa qua sắc phong và hoành phi cổ
Một trong những giá trị nổi bật của Đình Phương Sài là hệ thống 12 đạo sắc phong của các triều vua Nguyễn, từ đời vua Tự Đức đến Khải Định. Với một ngôi đình làng, sắc phong không chỉ là hiện vật quý về mặt lịch sử, mà còn là dấu tích cho thấy vị trí tín ngưỡng của đình trong đời sống cộng đồng.
Đình còn lưu giữ 03 bức hoành phi cổ tiêu biểu: “Phương Sài Đình” có niên đại năm 1866, đời vua Tự Đức; “Thiên Y Miếu” có niên đại năm 1891, đời vua Thành Thái; và “Khang Ninh” có niên đại năm 1894, đời vua Thành Thái.
Những bức hoành phi ấy như những trang sử bằng gỗ, ghi lại tên gọi, niềm tin và ước vọng bình an của người làng qua nhiều thế hệ. Khi quan sát các hiện vật này trong không gian đình, du khách có thể cảm nhận rõ hơn chiều sâu của một di tích vẫn được cộng đồng trân trọng gìn giữ.
Nơi gửi gắm niềm tin của cư dân Phương Sài
Đình Phương Sài là trung tâm tín ngưỡng quan trọng của người dân địa phương. Nơi đây thờ Hà Bá, Thổ công, Cao Các, Bạch Mã, các bậc Tiền hiền, Hậu hiền và anh hùng liệt sĩ. Trong đó, ông Mai Thiên Tải, người có nhiều đóng góp công sức và của cải cho làng, được thờ làm Tiền hiền.
Bên trong khuôn viên còn có Miếu Thiên Y, nơi thờ Thiên Y A Na Diễn Ngọc Phi, Long cung Thánh Mẫu, Lục cung Thánh Mẫu, nhị vị Thái tử và Công chúa. Sự hiện diện của các lớp thờ tự này cho thấy đời sống tín ngưỡng phong phú của cư dân địa phương, nơi tín ngưỡng dân gian, lòng tri ân tiền nhân và sự tôn kính các vị thần bảo hộ cùng hòa quyện trong một không gian đình làng.
Khi ghé thăm, du khách nên giữ thái độ trang nghiêm, bước nhẹ, nói khẽ và quan sát không gian bằng sự tôn trọng. Sau mỗi ban thờ, mỗi bức hoành phi, mỗi nghi thức được truyền lại là một phần ký ức chung của người dân Phương Sài.
Nhịp lễ Xuân Thu trong đời sống cộng đồng
Hằng năm, Đình Phương Sài duy trì hai lễ cúng lớn, thường gọi là “Xuân Thu nhị kỳ”. Lễ cúng Xuân, hay Xuân kỳ an, diễn ra vào ngày 22 và 23 tháng 03 Âm lịch, với ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, đời sống yên ổn.
Lễ mùa Thu, hay Thu tế, diễn ra vào thượng tuần tháng 09 Âm lịch, là dịp tạ ơn trời đất, thần thánh và các bậc tiền nhân. Một điểm đáng chú ý trong lễ Thu tế là nghi thức rước sắc phong từ miếu An Lạc về Đình Phương Sài, sau đó rước trở lại.
Nếu có dịp ghé đình vào mùa lễ, du khách có thể quan sát rõ hơn nhịp sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Đó là lúc ngôi đình không chỉ hiện diện như một di tích, mà còn là nơi người dân gặp gỡ, dâng hương, tưởng nhớ và tiếp nối đạo lý “uống nước nhớ nguồn” qua nhiều thế hệ.
Trạm dừng bình yên cho người yêu văn hóa
Đình Phương Sài không phải là điểm đến để lướt qua thật nhanh. Đây là trạm dừng bình yên cho những ai muốn tìm hiểu gốc gác văn hóa của Nha Trang, từ tên đất, tên sông đến dấu tích làng cổ, sắc phong, hoành phi và nghi lễ truyền thống.
Đứng giữa sân đình rợp mát, lắng lại trong hương nhang thoảng nhẹ và ngắm nhìn những đường nét kiến trúc đã đi qua thời gian, du khách sẽ thấy một Khánh Hòa thật khác: trầm mặc, sâu sắc và giàu ân tình.
Một chuyến ghé thăm Đình Phương Sài không cần quá dài, nhưng đủ để hành trình khám phá phố biển trở nên trọn vẹn hơn. Bởi Nha Trang không chỉ có biển xanh và nhịp sống hiện đại, mà còn có những miền ký ức âm thầm được gìn giữ trong từng mái đình, từng sắc phong và từng mùa lễ hội của người dân địa phương.
Gợi ý cho chuyến tham quan
Loại hình điểm đến: Di tích lịch sử - văn hóa, không gian tín ngưỡng đình làng.
Xếp hạng di tích: Đình Phương Sài được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh vào ngày 22/8/2007.
Diện tích khuôn viên: Khoảng 2.248,5m².
Thời gian tham quan gợi ý: Khoảng 45 - 60 phút nếu tham quan kiến trúc, sân đình, miếu thờ và không gian nội tự. Du khách có thể dành nhiều thời gian hơn nếu đi cùng người am hiểu địa phương hoặc ghé vào dịp lễ hội.
Thời điểm đáng chú ý: Lễ Xuân kỳ an diễn ra vào ngày 22 và 23 tháng 03 Âm lịch; lễ Thu tế diễn ra vào thượng tuần tháng 09 Âm lịch. Du khách nên kiểm tra lịch tổ chức cụ thể từng năm trước khi đến.
Lưu ý trang phục và thái độ: Du khách nên mặc trang phục lịch sự, nhã nhặn; đi nhẹ, nói khẽ; không tự ý chạm vào hiện vật, đồ thờ, sắc phong hoặc các khu vực thờ cúng nếu chưa được cho phép. Khi chụp ảnh trong đình, đặc biệt ở khu vực nội tự, nên xin phép người quản lý hoặc người dân địa phương.
