Giữa bức tranh du lịch rực rỡ của Khánh Hòa mới, nếu Nha Trang là nét cọ phồn hoa, sôi động, còn Cam Ranh mang sắc thái êm đềm của những khu nghỉ dưỡng ven vịnh, thì Vườn quốc gia Núi Chúa lại hiện lên như một mảng màu đầy cá tính: hoang sơ, gai góc nhưng bừng bừng sức sống.
Không dành cho những bước chân vội vã, Núi Chúa là chốn dừng chân của những ai muốn thực sự hòa mình vào thiên nhiên, để lắng nghe câu chuyện kỳ diệu của một vùng đất khô hạn nhưng lại ôm trọn trong mình rừng, biển, núi đá, rạn san hô và những bãi cát nơi rùa biển tìm về sinh sản.
Ở đây, cái nắng không làm thiên nhiên cằn cỗi đi, mà khiến mọi thứ trở nên sắc nét hơn. Những bụi cây gai vươn lên giữa đá, những triền núi đổ xuống biển xanh, những con đường ven vịnh mở ra trong gió và những rạn san hô ẩn dưới làn nước trong tạo nên một Núi Chúa rất khác: mạnh mẽ, nguyên sơ và giàu giá trị bảo tồn.
Hành trình vươn mình của vùng đất khô hạn
Vườn quốc gia Núi Chúa gắn với khối núi lớn nằm sát biển ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Trước đây, khu vực này thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ; sau sáp nhập, Núi Chúa trở thành một phần quan trọng trong không gian du lịch Khánh Hòa mới. Khi giới thiệu điểm đến, có thể gọi là “Vườn quốc gia Núi Chúa, Khánh Hòa” và chú thích thêm “thuộc Ninh Thuận cũ” để người đọc dễ định vị.
Trước khi trở thành vườn quốc gia, nơi đây đã trải qua nhiều mốc bảo tồn quan trọng. Năm 1993, Ban quản lý rừng phòng hộ ven biển được thành lập. Năm 1998, khu vực này trở thành Khu bảo tồn thiên nhiên rừng khô hạn Núi Chúa. Đến ngày 09/7/2003, Vườn quốc gia Núi Chúa chính thức được thành lập.
Năm 2021, Núi Chúa được UNESCO ghi nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới; địa phương tổ chức lễ đón nhận bằng công nhận vào ngày 14/04/2022. Danh hiệu ấy không chỉ là niềm tự hào của địa phương, mà còn khẳng định giá trị đặc biệt của một hệ sinh thái hiếm có, nơi rừng khô hạn, biển xanh và bán sa mạc cùng gặp nhau trong một không gian tự nhiên đầy sức sống.
Nơi rừng khô hạn gặp gỡ đại dương
Sẽ thật khó để tìm thấy ở đâu trên dải đất Việt Nam một không gian địa lý vừa khắc nghiệt, vừa cuốn hút như Núi Chúa. Chỉ trong một hành trình ngắn, bạn có thể đi qua những triền đá khô, thảm cây bụi chịu hạn, rừng gai, suối nhỏ, rồi bất ngờ bắt gặp biển xanh mở ra sau một khúc quanh.
Núi Chúa không sở hữu vẻ xanh mướt quanh năm như nhiều khu rừng nhiệt đới khác. Cảnh quan ở đây mang nét đẹp gân guốc, sáng bừng và sắc nét. Cây cối không rậm rạp theo cách quen thuộc, mà bền bỉ thích nghi với nắng, gió và đất đá. Chính điều đó tạo nên một vẻ đẹp rất riêng: càng quan sát lâu, càng thấy thiên nhiên nơi này mạnh mẽ và đáng nể.
Công viên đá là một trong những điểm nhấn tiêu biểu của Núi Chúa. Những khối đá lớn nhỏ xếp chồng, dựng đứng hoặc nằm rải rác giữa nền cây bụi chịu hạn, tạo cảm giác như một mê cung đá tự nhiên. Không gian này đặc biệt phù hợp với những ai yêu nhiếp ảnh, thích cảnh quan địa chất và muốn cảm nhận vẻ đẹp nguyên sơ theo nhịp chậm.
Hang Rái là điểm đến nổi bật khác, thường được nhắc đến với bãi đá, bề mặt đá lạ mắt và cảnh sóng biển tràn qua các tầng đá vào lúc bình minh hoặc hoàng hôn. Nếu đến đúng thời điểm, bạn sẽ thấy biển và đá cùng tạo nên một khung cảnh vừa dữ dội, vừa nên thơ.
Gần đó, vịnh Vĩnh Hy lại mở ra một sắc thái mềm mại hơn. Mặt nước xanh, núi bao quanh và hệ sinh thái biển phong phú khiến nơi đây trở thành điểm kết nối quan trọng giữa du lịch rừng và du lịch biển. Từ Vĩnh Hy, bạn có thể trải nghiệm tàu đáy kính, ngắm san hô, tham quan làng biển và thưởng thức hải sản theo các dịch vụ được phép.
“Bảo tàng sống” của những nhịp đập hoang dã
Đừng để vẻ ngoài khô hạn của Núi Chúa đánh lừa. Bên trong vùng đất nắng gió ấy là một “bảo tàng sống” về đa dạng sinh học, nơi nhiều loài thực vật, động vật, san hô và rùa biển cùng tồn tại trong những điều kiện tự nhiên rất đặc biệt.
Về thực vật, các nguồn ghi nhận số liệu có chênh lệch theo từng thời điểm khảo sát, dao động từ hơn 1.000 đến hơn 1.500 loài. Một số nguồn cập nhật khoảng hơn 1.500 loài thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm được ghi nhận trong các danh mục bảo tồn. Điều đáng chú ý không chỉ là số lượng loài, mà còn là khả năng thích nghi bền bỉ của thực vật nơi đây trước nắng nóng, gió mạnh và môi trường khô hạn.
Về động vật, Núi Chúa là nơi cư trú của nhiều loài có giá trị bảo tồn. Các nguồn ghi nhận khoảng trên 700 loài động vật, bao gồm thú, chim, bò sát, lưỡng cư, côn trùng và sinh vật biển. Một số loài thường được nhắc đến trong công tác bảo tồn là chà vá chân đen, gà tiền mặt đỏ cùng nhiều loài quý hiếm khác.
Hệ sinh thái biển là một phần đặc biệt quan trọng của Núi Chúa. Vùng biển thuộc vườn quốc gia có diện tích bảo tồn hơn 7.000ha, với hệ rạn san hô phong phú. Các nguồn ghi nhận hơn 300 loài san hô tạo rạn, trong đó có nhiều loài được ghi nhận mới cho Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng cho nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển du lịch sinh thái biển có kiểm soát.
Đặc biệt, Núi Chúa là một trong những nơi hiếm hoi trên đất liền Việt Nam có rùa biển lên đẻ trứng hằng năm. Những bãi cát như Bãi Hỏm, Bãi Thịt được nhắc đến như khu vực quan trọng đối với sinh sản của rùa biển. Đây là tài nguyên cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Khi tìm hiểu về rùa biển, bạn nên tuân thủ hướng dẫn của đơn vị quản lý, quan sát từ xa nếu được phép và tuyệt đối không tự ý tiếp cận, soi đèn, gây tiếng ồn, chạm vào rùa hoặc can thiệp vào quá trình sinh sản.
Nơi neo đậu của những trầm tích văn hóa
Không chỉ có thiên nhiên hùng vĩ, sức hút của Núi Chúa còn đến từ vùng đệm – nơi sinh sống của nhiều cộng đồng như người Kinh, Raglai, Chăm, Hoa và một số nhóm dân cư khác. Chính sự đa dạng này tạo nên lớp văn hóa nhân văn bổ sung cho giá trị sinh thái của khu dự trữ sinh quyển.
Tại các làng chài ven biển, nhịp sống vẫn diễn ra bình dị với nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản và những sinh hoạt văn hóa gắn với biển. Các thực hành như thờ cá Ông, hát lăng hoặc những lễ hội địa phương phản ánh mối quan hệ lâu đời giữa con người với đại dương, với nghề cá và niềm tin vào sự chở che của biển.
Ở vùng đệm, du khách cũng có thể tìm hiểu thêm về đời sống của cộng đồng Raglai, Chăm và cư dân bản địa qua các tuyến trải nghiệm phù hợp. Đây là cách để hành trình Núi Chúa không chỉ dừng lại ở cảnh quan, mà còn mở rộng sang câu chuyện con người – những cộng đồng đã sống cùng nắng, gió, rừng và biển qua nhiều thế hệ.
Về chiều sâu lịch sử, khu vực này còn lưu dấu chiến khu CK19 trong thời kỳ chống Pháp và chống Mỹ, với các dấu tích như hầm hào, bếp Hoàng Cầm. Những chi tiết ấy giúp Núi Chúa không chỉ là điểm đến sinh thái, mà còn là vùng đất có ký ức lịch sử và văn hóa địa phương đáng trân trọng.
Trải nghiệm Núi Chúa theo cách chậm và có trách nhiệm
Với du khách, những trải nghiệm phù hợp tại Núi Chúa gồm tham quan Hang Rái, Công viên đá, vịnh Vĩnh Hy, làng nho Thái An, đi bộ khám phá rừng khô hạn, tìm hiểu văn hóa vùng đệm, ngắm cảnh ven biển và tham gia các tuyến du lịch sinh thái do đơn vị quản lý hoặc doanh nghiệp được phép tổ chức.
Nếu yêu biển, bạn có thể kết hợp tham quan Vĩnh Hy, đi tàu đáy kính, ngắm san hô hoặc thưởng thức hải sản ở làng biển theo các dịch vụ hợp pháp. Nếu yêu cảnh quan đá và nhiếp ảnh, Hang Rái, Công viên đá và các cung đường ven biển sẽ mang lại nhiều góc nhìn ấn tượng. Nếu muốn khám phá sâu hơn, các tuyến đi bộ trong rừng khô hạn hoặc trekking Núi Chúa cần có sự chuẩn bị kỹ về thể lực, nước uống, trang phục chống nắng và thông tin thời tiết.
Đỉnh Núi Chúa cao 1.039m so với mực nước biển, là điểm hấp dẫn với người yêu trekking. Tuy nhiên, đây không phải cung đường nên đi tùy hứng. Bạn cần có kinh nghiệm, chuẩn bị nghiêm túc và ưu tiên đi theo tuyến được phép, có hướng dẫn hoặc thông tin từ đơn vị quản lý.
Điều quan trọng nhất khi đến Núi Chúa là tinh thần khám phá có trách nhiệm. Không xả rác, không bẻ cây, không lấy mẫu đá, san hô, vỏ sinh vật; không tự ý tiếp cận khu vực sinh sản của rùa biển; không gây tác động lên hệ sinh thái biển và rừng khô. Núi Chúa càng được yêu thích, càng cần được khám phá bằng sự tôn trọng.
Lời kết cho một hành trình xanh
Đến với Vườn quốc gia Núi Chúa là bước vào một không gian đòi hỏi sự thấu hiểu và trân trọng. Vẻ đẹp của nơi này không nằm ở sự tiện nghi hay hào nhoáng, mà nằm ở những tán cây gai góc vươn lên từ sỏi đá, ở màu xanh bất ngờ của biển, ở nhịp đập nguyên sơ của rừng khô và ở những sinh thể bền bỉ thích nghi với khí hậu khắc nghiệt.
Núi Chúa là một trong những điểm đến giàu bản sắc nhất của Khánh Hòa mới. Đến đây, bạn không chỉ ngắm Hang Rái hay Vĩnh Hy, mà còn có cơ hội hiểu hơn về một hệ sinh thái đặc biệt: nơi cây rừng sống cùng gió khô, nơi san hô phát triển trong vùng nước ven bờ, nơi rùa biển vẫn tìm về bãi cát để sinh sản, và nơi cộng đồng vùng đệm gìn giữ nếp sống gắn với rừng, biển, làng chài và văn hóa bản địa.
Hãy đến Núi Chúa bằng một trái tim rộng mở, đi đúng tuyến đường, tôn trọng quy định bảo tồn và để lại sau chuyến đi chỉ là những dấu chân nhẹ trên cát, trên đá và trong ký ức. Bởi càng nguyên sơ, nơi này càng cần được nâng niu để tiếp tục là một “viên ngọc thô” rực rỡ của di sản thiên nhiên Việt Nam.
Gợi ý cho chuyến tham quan
- Thời điểm phù hợp: khoảng tháng 3 đến tháng 9 thường thuận lợi hơn cho tham quan biển, Hang Rái, Vĩnh Hy và các tuyến ngoài trời. Mùa mưa thường từ cuối tháng 9 đến tháng 12. Bạn nên kiểm tra thời tiết, nắng nóng, gió mạnh và thông báo từ ban quản lý trước chuyến đi.
- Danh hiệu nổi bật: Khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận năm 2021; địa phương tổ chức lễ đón nhận bằng công nhận vào ngày 14/04/2022.
- Diện tích theo quyết định thành lập: tổng diện tích tự nhiên 29.865ha, gồm 22.513ha trên đất liền và 7.352ha phần biển; vùng đệm 7.350ha. Khu dự trữ sinh quyển Núi Chúa theo UNESCO có diện tích khoảng 106.646ha.
- Trải nghiệm gợi ý: Hang Rái, Công viên đá, vịnh Vĩnh Hy, làng nho Thái An, tuyến đi bộ rừng khô hạn, tìm hiểu văn hóa vùng đệm, ngắm cảnh ven biển, ngắm san hô theo dịch vụ được phép.
- Lưu ý trekking: nếu có ý định chinh phục đỉnh Núi Chúa cao 1.039m, bạn cần chuẩn bị thể lực, nước uống, đồ chống nắng, giày phù hợp và tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý hoặc đơn vị tổ chức được phép.
