Đến với Ninh Thuận, vùng đất nơi nắng và gió như đã hòa vào nhịp sống con người, có một điểm dừng chân luôn khiến những ai yêu văn hóa phải chậm lại: quần thể tháp Po Klong Garai. Tọa lạc trên đồi Trầu, tiếng Chăm gọi là Mbuen Hala, công trình tháp gạch đỏ trầm này không chỉ là một dấu ấn kiến trúc Chăm Pa tiêu biểu, mà còn là không gian tín ngưỡng thiêng liêng của cộng đồng Chăm vùng Panduranga xưa.
Trải qua gần 800 năm tồn tại giữa những biến thiên của thời cuộc, Po Klong Garai vẫn giữ được dáng vẻ uy nghi và sức sống văn hóa bền bỉ. Nơi đây không chỉ kể câu chuyện về một nền văn minh từng rực rỡ, mà còn lưu giữ ký ức về vị vua được cộng đồng Chăm tôn kính qua nhiều thế hệ.
Nếu Ninh Thuận khiến du khách nhớ đến biển xanh, vườn nho, đồi cát và những cung đường đầy nắng, thì Tháp Po Klong Garai lại mang đến một trải nghiệm sâu hơn: trầm mặc, linh thiêng và giàu bản sắc.
Câu chuyện về vị vua được thần hóa giữa đời thường
Khác với nhiều đền tháp Chăm chủ yếu gắn với hệ thống thần linh Ấn Độ giáo, Tháp Po Klong Garai mang trong mình một lớp giao thoa tín ngưỡng rất đặc biệt. Theo tư liệu, công trình được vua Jaya Simhavarman III cho xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII – đầu thế kỷ XIV, ban đầu để thờ thần Shiva. Từ sau thế kỷ XV, di tích được cộng đồng Chăm bản địa hóa để thờ vua Po Klong Garai.
Trong truyền thuyết, Po Klong Garai có tên thật là Ja Taol. Câu chuyện về ông được kể lại với nhiều chi tiết huyền thoại: xuất thân nghèo khó, từng mắc bệnh ngoài da, sau đó được rồng liếm lành bệnh, trở nên khôi ngô, lập nhiều công trạng và lên ngôi vua.
Theo tư liệu, Po Klong Garai trị vì vương quốc Champa trong 54 năm, từ năm 1151 đến năm 1205. Trong ký ức cộng đồng Chăm, ông được nhớ đến như vị vua có công trong việc khai mương, đắp đập, dẫn thủy nhập điền, gắn với các công trình như đập Nha Trinh và Lâm Cấm. Vì vậy, hình tượng Po Klong Garai không chỉ là một vị vua trong lịch sử hay truyền thuyết, mà còn là biểu tượng của sự trị thủy, đời sống no đủ và sự bảo trợ cộng đồng.
Đến đây, du khách không chỉ tham quan một công trình tôn giáo cổ. Bạn còn có cơ hội cảm nhận lòng biết ơn của một cộng đồng dành cho vị vua đã gắn bó sâu sắc với ruộng đồng, nguồn nước và đời sống cư dân vùng đất đầy nắng gió này.
Dấu ấn nghệ thuật rực rỡ từ đất nung
Dạo bước quanh khuôn viên di tích, du khách dễ bị cuốn hút bởi sắc gạch nung đỏ trầm nổi bật giữa nền trời Ninh Thuận. Quần thể Po Klong Garai ban đầu được tài liệu dẫn theo nghiên cứu của H. Parmentier cho biết gồm 6 công trình kiến trúc. Hiện nay, di tích còn lại 3 công trình chính tương đối nguyên vẹn: tháp Chính, tháp Cổng và tháp Lửa.
Tháp Chính là trung tâm của quần thể, cao 20,50m, gồm 4 tầng, được xây theo bình đồ vuông và mở cửa về hướng Đông. Đây là nơi đặt đối tượng thờ phụng quan trọng nhất, đồng thời cũng là điểm nhấn nổi bật nhất của toàn bộ di tích.
Đối diện tháp Chính là tháp Cổng, cao 8,65m, có dáng vẻ như một phiên bản thu nhỏ, giữ vai trò dẫn nhập vào không gian thờ chính. Phía Nam là tháp Lửa, công trình có bình đồ chữ nhật với phần mái cong hình thuyền, tạo nên nét khác biệt rõ rệt so với hai tháp còn lại. Sự hiện diện của ba công trình với hình dáng và chức năng riêng cho thấy Po Klong Garai không phải là một tháp đơn lẻ, mà là một tổ hợp kiến trúc phục vụ hệ thống nghi lễ tương đối hoàn chỉnh.
Điểm làm nên sức hấp dẫn của kiến trúc nơi đây nằm ở kỹ thuật xây dựng đặc biệt. Những viên gạch nung được xếp khít đến mức các mạch kết dính hầu như khó nhận thấy. Hoa văn trang trí được sử dụng khá tiết chế, tập trung ở cửa chính, cửa giả, hình lá đề cách điệu, đường diềm hoa sen và các cột giả trên thân tháp. Chính sự tiết chế ấy lại tạo nên vẻ đẹp cân đối, vững chãi và đầy chiều sâu.
Dưới nắng Ninh Thuận, màu gạch cổ càng trở nên ấm và rực hơn. Có lẽ vì vậy, Tháp Po Klong Garai không cần quá nhiều chi tiết cầu kỳ để gây ấn tượng. Vẻ đẹp của di tích đến từ sự bền bỉ, từ dáng tháp vươn lên mạnh mẽ và từ cảm giác thời gian vẫn còn đọng lại trên từng khối gạch.
Lắng nghe những di vật kể chuyện
Sức hút của Po Klong Garai không chỉ nằm ở dáng tháp, mà còn ở hệ thống hiện vật và biểu tượng tín ngưỡng được lưu giữ trong không gian di tích. Hiện vật quan trọng nhất tại đây là bệ thờ Yoni – Linga với tượng thờ Mukhalinga. Theo tư liệu, tượng thờ Po Klong Garai/Mukhalinga được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 18/01/2024 theo Quyết định số 73/QĐ-TTg. Đây là dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị đặc biệt của hiện vật trong hệ thống di sản quốc gia.
Bên cạnh Mukhalinga, di tích còn có tượng bò thần Nandin bằng đá, 4 đầu bò thần trên tầng tháp, phù điêu thần Shiva 6 tay, 4 trụ cửa đá khắc chữ Chăm cổ, một phiến đá ba mặt khắc chữ Phạn cổ, 2 bia ký trên cửa tháp, một bia không còn chữ, tượng Kút hoàng hậu và một trụ đá Linga ngoài vòng thành.
Những hiện vật ấy giống như các “nhân chứng” lặng thầm, giúp người tham quan hình dung rõ hơn về thế giới quan, tín ngưỡng, chữ viết và đời sống văn hóa của người Chăm qua nhiều thời kỳ. Từ biểu tượng Linga – Yoni đến bò thần Nandin, từ phù điêu thần Shiva đến các dòng chữ cổ, mỗi chi tiết đều góp thêm một lớp nghĩa cho không gian tháp.
Với du khách yêu văn hóa, đây là phần rất đáng dành thời gian quan sát kỹ. Bởi càng đi chậm, càng nhìn lâu, người xem càng nhận ra rằng Po Klong Garai không chỉ đẹp ở tổng thể kiến trúc, mà còn sâu sắc ở từng dấu tích đá, gạch và minh văn còn lại đến hôm nay.
Sức sống của một không gian di sản
Điều làm nên sức quyến rũ đặc biệt của Po Klong Garai là nơi đây không chỉ tồn tại như một công trình cổ. Quần thể tháp vẫn đang “sống” trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Chăm.
Hằng năm, tại tháp diễn ra nhiều lễ hội và nghi lễ quan trọng như lễ mở cửa tháp vào tháng Giêng lịch Chăm, lễ cầu mưa vào tháng 4, lễ hội Katê vào tháng 7 lịch Chăm và lễ Chabun hoặc Cambur vào tháng 9. Trong đó, Katê là lễ hội lớn nhất, thường kéo dài 3 ngày và rơi vào khoảng tháng 9 hoặc tháng 10 dương lịch.
Vào mùa Katê, không gian tháp trở nên sống động hơn với nghi thức tưởng nhớ thần linh, tổ tiên và các vị vua có công. Âm nhạc, trang phục, nghi lễ và nghệ thuật truyền thống Chăm cùng hòa vào nhau, tạo nên một bầu không khí vừa trang nghiêm, vừa rực rỡ sắc màu. Đó là lúc di tích không chỉ được ngắm nhìn như một dấu tích cổ, mà hiện diện như một cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa thần linh, tổ tiên và cộng đồng đang gìn giữ bản sắc quê hương.
Chính đời sống lễ hội ấy làm nên giá trị đặc biệt của Tháp Po Klong Garai. Di tích không ngủ quên trong quá khứ, mà tiếp tục là nơi trở về, nơi thực hành tín ngưỡng và là biểu tượng văn hóa bền bỉ của người Chăm ở Ninh Thuận.
Điểm dừng chân cho hành trình thêm chiều sâu
Giữa những ngày khám phá Ninh Thuận với biển xanh, vườn nho, đồng cừu, đồi cát hay những cung đường lộng gió, một khoảng thời gian ghé Tháp Po Klong Garai sẽ giúp chuyến đi trở nên cân bằng hơn. Đây là nơi để du khách chậm lại, ngắm sắc gạch đỏ trầm dưới nắng, cảm nhận không khí trang nghiêm của không gian thờ tự và hiểu thêm về một miền di sản đã bền bỉ tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Tháp Po Klong Garai phù hợp với những ai yêu kiến trúc cổ, muốn tìm hiểu văn hóa Chăm, quan tâm đến tín ngưỡng bản địa hoặc đơn giản là muốn có một trải nghiệm sâu hơn khi đến Ninh Thuận. Với người thích ghi lại hình ảnh trong hành trình du lịch, vị trí trên đồi và kiến trúc tháp Chăm cổ kính cũng mang đến nhiều góc nhìn đẹp, giàu chất hoài niệm.
Tuy vậy, giá trị đáng nhớ nhất của nơi này không chỉ nằm ở những khung hình. Đó còn là cảm giác được đứng giữa một không gian mà quá khứ và hiện tại vẫn đang gặp nhau; nơi từng viên gạch, từng biểu tượng và từng nghi lễ đều kể lại câu chuyện về bản sắc Chăm qua nhiều thế hệ.
Vì sao nên ghé Tháp Po Klong Garai?
Bởi đây là một trong những quần thể tháp Chăm tiêu biểu còn lại, vừa có giá trị kiến trúc, vừa có chiều sâu tín ngưỡng và đời sống lễ hội đặc sắc. Qua gần 800 năm, Po Klong Garai vẫn giữ được dáng vẻ uy nghi trên đồi Trầu, vẫn là nơi cộng đồng Chăm tìm về trong các nghi lễ quan trọng, đặc biệt là lễ hội Katê.
Đến với Tháp Po Klong Garai, du khách được nhìn thấy một Ninh Thuận không chỉ rực rỡ bởi nắng, gió và cảnh quan, mà còn giàu ký ức, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa. Từ tháp gạch đỏ, tượng Mukhalinga, bò thần Nandin đến câu chuyện về vị vua trị thủy được cộng đồng tôn kính, mỗi chi tiết đều góp phần làm nên sức hút riêng của di tích.
Nếu muốn hiểu sâu hơn về văn hóa Chăm và vùng đất Panduranga xưa, Tháp Po Klong Garai chắc chắn là điểm dừng chân rất đáng có trong hành trình khám phá Ninh Thuận.
Vì khu vực đồi Trầu khá nhiều nắng, du khách nên ưu tiên tham quan vào buổi sáng hoặc chiều muộn để có trải nghiệm dễ chịu hơn. Khi bước vào không gian đền tháp, bạn nên chọn trang phục lịch sự, giữ thái độ tôn trọng và tuân thủ các quy định tại di tích, đặc biệt trong những thời điểm cộng đồng đang thực hành nghi lễ tín ngưỡng.
