Có những nghi lễ chỉ thật sự chạm đến người xem khi mình đứng ở một khoảng cách vừa đủ. Không quá xa để thành người ngoài cuộc thờ ơ, nhưng cũng không quá gần để làm phiền đến nhịp sinh hoạt tâm linh của cả một cộng đồng. Lễ Cầu ngư tại đình Trường Đông, thuộc khu vực phường Vĩnh Trường, phía Nam thành phố Nha Trang, là một trải nghiệm mang lại cảm giác đặc biệt như vậy.
Lễ Cầu ngư từ lâu đã gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Ông Nam Hải (tức cá Ông) trong đời sống tâm linh của ngư dân vùng biển Nam Trung Bộ. Tại đình Trường Đông, hằng năm lễ hội thường diễn ra trong khoảng vài ngày vào giữa tháng 2 âm lịch. Đây là dịp để toàn thể ngư dân trong làng, từ những bậc cao niên tóc bạc phơ đến những đứa trẻ vừa biết chạy, cùng tề tựu về hướng mắt ra khơi xa. Đối với một người làm nội dung du lịch, điều cần phải khẳng định trước hết: đây không phải là một chương trình biểu diễn biểu diễn được dàn dựng riêng cho khách tham quan. Đây là dòng chảy sinh hoạt tinh thần thiêng liêng, là nơi người dân đến vì niềm tin ruột thịt, vì ký ức nghề biển dập dềnh sóng gió, và vì một mong ước ngàn đời: mưa thuận gió hòa, tàu thuyền đi khơi về bến đầy ắp cá tôm, con người bình an trở về. Nếu bạn quyết định ghé thăm, hãy chọn cho mình tâm thế của một người quan sát có ý thức và lòng tôn trọng.
Một nghi lễ sinh ra từ những ngày lênh đênh mặt nước
Với cư dân miền biển, đại dương vừa là người mẹ nuôi sống bao thế hệ, nhưng cũng là nơi ẩn chứa những thử thách khôn lường. Một chuyến ra khơi của ngư dân không đơn thuần là câu chuyện mưu sinh, mà là cuộc đối thoại cân não với thời tiết, với luồng cá, gió mùa, giữa rủi ro và may mắn. Trong bối cảnh ngàn năm đối diện với trùng khơi ấy, tín ngưỡng thờ cá Ông đã trở thành điểm tựa tinh thần bền bỉ nhất của họ.
Tại đình Trường Đông, cấu trúc của lễ Cầu ngư thường bao gồm hai phần rõ rệt: phần lễ và phần hội. Các nghi thức quan trọng nhất có thể kể đến như rước Ông Nam Hải từ phía biển về đình, tế lễ cổ truyền, hò bá trạo và các sinh hoạt văn hóa cộng đồng nối tiếp. Khi đoàn rước bắt đầu di chuyển từ phía bến tàu hướng về sân đình, điều đáng chú ý nhất không nằm ở màu sắc sặc sỡ của cờ hoa hay âm thanh rộn rã của tiếng trống. Hãy nhìn vào những nét mặt. Đó là sự nghiêm trang trên gương mặt những người đàn ông quanh năm nhuộm nắng gió biển khơi, cách các bà các chị sửa sang lại tà áo dài truyền thống, hay cái nhìn đầy háo hức nhưng kính cẩn của những đứa trẻ đi theo chân ông bà. Lễ hội làng biển luôn có nhiều lớp không gian chồng lên nhau: có phần nghi lễ tôn nghiêm, phần ký ức của những người đã nằm lại với biển, và phần đời sống hiện tại đang tiếp diễn dưới mái đình rêu phong.
Lịch trình quan sát dành cho người đi chậm
Để có thể cảm nhận trọn vẹn không khí này, bạn cần dành thời gian tìm hiểu lịch lễ thật kỹ từ trước. Các nghi thức chính luôn được tính theo ngày âm lịch và đôi khi thời gian bắt đầu có thể dịch chuyển đôi chút tùy thuộc vào con nước hoặc sự chuẩn bị của ban tế tự địa phương. Kinh nghiệm thực tế cho thấy, bạn đừng chỉ dựa hoàn toàn vào các bài viết cũ trên mạng xã hội từ những năm trước. Hãy chủ động kiểm tra thông tin cận ngày thông qua báo chí địa phương hoặc hỏi thăm những người dân sống quanh khu vực cảng cá Vĩnh Trường.
Vào ngày diễn ra lễ rước, du khách nên có mặt sớm hơn giờ khai lễ khoảng 30 đến 45 phút. Việc đến sớm không chỉ giúp bạn tìm được một vị trí đứng quan sát thuận lợi, thoáng đãng mà quan trọng hơn là giúp bạn ổn định vị trí, không phải chen lấn hay vô tình cắt ngang qua dòng di chuyển của đoàn tế tự. Về trang phục, do tính chất nghiêm trang của không gian đình làng và các nghi thức cúng bái, bạn cần lựa chọn quần áo gọn gàng, kín đáo, lịch sự. Nên ưu tiên đi giày thể thao hoặc giày bệt dễ di chuyển, bởi bạn sẽ phải đứng khá lâu trên nền sân gạch hoặc đi bộ dọc theo con đường rước kiệu ven biển.
Nhớ giữ khoảng cách để không làm phiền làng biển
Lễ Cầu ngư sở hữu rất nhiều khoảnh khắc giàu tính hình ảnh và cảm xúc, nhưng không phải khoảnh khắc nào cũng phù hợp để bạn đưa máy ảnh lên chụp cận cảnh. Khi đoàn kiệu rước đi qua, nguyên tắc lịch sự tối thiểu là đứng gọn hẳn về một bên đường. Không nên băng ngang qua hàng lối của đoàn rước, không giơ điện thoại hay máy ảnh quá sát vào mặt những người đang thực hiện nghi lễ, và không đứng chắn lối đi của các bậc lão thành trong ban nghi lễ.
Khi bước vào khu vực bên trong khuôn viên đình, hãy chủ động đi nhẹ, nói khẽ. Không tự ý chạm tay vào các hiện vật thờ cúng, kiệu rước, hay mâm lễ vật khi chưa có sự hướng dẫn. Nếu bạn cảm thấy bối rối không biết khu vực nào du khách được phép đứng, khu vực nào dành riêng cho người hành lễ, cách tốt nhất là quan sát hành vi của người dân địa phương xung quanh hoặc lịch sự hỏi thăm một người phụ trách. Sẽ có những khoảnh khắc, ví dụ như lúc bài văn tế được đọc lên trong không gian tĩnh mịch, bạn nên hạ máy ảnh xuống, đứng im lặng và lắng nghe. Có những trải nghiệm văn hóa xứng đáng được ghi lại bằng sự thấu hiểu của đôi mắt và con tim trước khi được lưu lại trong thẻ nhớ máy ảnh.
Gợi ý một mạch đi trọn vẹn trong ngày
Nếu đi đúng dịp lễ hội, bạn có thể dành trọn vẹn nửa ngày cho khu vực Vĩnh Trường - Cửa Bé. Buổi sáng sớm, hãy tập trung quan sát nhịp sống lễ hội tại đình Trường Đông. Sau khi các nghi thức buổi sáng tạm lắng, bạn có thể tản bộ vào một quán cà phê cóc nhỏ gần đó, gọi một ly cà phê đen đá đậm vị miền Trung, ngồi ngắm nhìn bến cá dân sinh hoạt động bên rìa lễ hội.
-
Buổi sáng: Tham dự và quan sát lễ Cầu ngư đình Trường Đông.
-
Buổi trưa: Thưởng thức bún cá hoặc bánh căn hải sản tại khu vực chợ Vĩnh Trường.
-
Buổi chiều: Nếu muốn nối dài mạch tìm hiểu văn hóa biển Nha Trang, bạn có thể ghé thăm
Lăng Ông Hòn Rớ nằm ở bờ bên kia sông Quán Trường, hoặc tìm hiểu thêm về nghệ thuật hò bá trạo thông qua những câu chuyện kể của người dân bản địa.
Đừng cố gắng nhồi nhét quá nhiều điểm đến check-in giải trí khác vào ngày này. Lễ hội truyền thống vốn có một nhịp thở riêng, đôi khi kéo dài hoặc thay đổi mốc thời gian dựa trên các thủ tục tế tự phát sinh. Những du khách vội vã, thích chạy sô thường sẽ chỉ nhìn thấy phần bề nổi ồn ào bên ngoài. Ngược lại, những người chấp nhận đi chậm sẽ nhận ra rằng, lễ Cầu ngư chính là cách mà một làng biển giữa lòng Nha Trang chọn để giữ lại căn cước văn hóa của mình trước sức hút thay đổi chóng mặt của một đô thị du lịch.
Khi tiếng trống hội nhỏ dần, đoàn người tản ra, bến biển Vĩnh Trường trở lại với nhịp mưu sinh thường nhật, bạn sẽ thấu hiểu lý do vì sao nghi lễ này lại bền bỉ đến thế. Đó không phải là một di sản đóng khung trong tủ kính để bảo tồn trên giấy tờ. Đó là một thực hành sống, nơi những người đàn ông đi biển gửi gắm lời cảm ơn chân thành, lời cầu mong bình an và cả những nỗi lo âu canh cánh trước biển khơi vào từng nhịp gõ trống đình.
