Trong diễn tiến của một buổi lễ Cầu ngư miền biển, có một khoảnh khắc đặc biệt rất dễ khiến đám đông đang ồn ào bỗng chốc im lặng hoàn toàn: đó là lúc đội hò bá trạo bắt đầu bước vào vòng nhịp. Những động tác mô phỏng tư thế chèo thuyền vượt sóng, những lời hô vang khỏe khoắn, tiếng trống chầu giữ nhịp cùng cách đội hình di chuyển tiến lui đồng đều tạo nên một thứ không khí vừa trang nghiêm, vừa gần gũi đến lạ kỳ. Đối với những ai từng có dịp đứng xem, họ đều hiểu rằng đây không đơn thuần là một tiết mục văn nghệ dân gian để giúp vui cho phần hội. Hò bá trạo chính là phần linh hồn, là mật mã văn hóa kết tinh từ ngàn đời đời sống tâm linh của những con người gắn phận mình với biển.
Hò bá trạo xuất hiện phổ biến trong các lễ hội Cầu ngư của cư dân ven biển vùng Nam Trung Bộ, mà Khánh Hòa là một trong những cái nôi gìn giữ đậm nét nhất. Từ các buổi lễ tại đình - lăng Trường Tây cho đến các vạn chài dọc bờ biển Nha Trang, hò bá trạo luôn được xem là nghi thức diễn xướng bắt buộc, diễn ra song song cùng các phần lễ chính như nghinh Ông hay tế Ông Nam Hải. Nếu chỉ nhìn bằng con mắt của một vị khách du lịch lướt qua, bạn có thể thấy đây là một bài múa đẹp với trang phục rực rỡ, đạo cụ là những mái chèo gỗ sơn màu. Nhưng nếu chịu khó dừng lại và nhìn sâu hơn qua từng lớp động tác, bạn sẽ nhận ra đây chính là cách mà cộng đồng làng biển kể lại câu chuyện cuộc đời mình: từ lúc con thuyền hạ thủy, cả đội cùng nhau đồng lòng vượt qua những trận cuồng phong, đối mặt với sóng dữ nước sâu, cho đến niềm vui vỡ òa khi đưa thuyền cập bến an toàn với khoang bụng đầy ắp cá tôm.
Trăm tay chèo cùng hướng về một nhịp
Về mặt ngữ nghĩa, từ "bá trạo" có thể được hiểu nôm na là trăm tay chèo, gợi lên hình ảnh một tập thể ngư dân cùng chung sức trên một con thuyền. Trong suốt buổi diễn xướng, đội bá trạo — thường gồm các tổng khoang, tổng lái và các bạn chèo — không chỉ hát, không chỉ múa, mà họ đang tái hiện lại một cách sinh động tinh thần đoàn kết, tương hỗ của người đi biển. Bạn hãy tưởng tượng, giữa trùng khơi bao la, một con thuyền muốn vượt qua ngọn sóng dữ thì không thể có bất kỳ một mái chèo nào được phép lệch nhịp. Sự an nguy của cả con tàu phụ thuộc vào sự đồng lòng của từng cá nhân. Một làng biển muốn tồn tại và phát triển bền vững qua giông bão cũng cần đến một sự gắn kết keo sơn như vậy.
Đây chính là lý do vì sao khi viết hay tìm hiểu về hò bá trạo, chúng ta cần nhìn nhận nó như một thực hành văn hóa tâm linh sâu sắc, hoàn toàn khác biệt với các chương trình biểu diễn trên sân khấu du lịch thương mại. Nó có âm nhạc của nhạc cụ truyền thống, có ngôn ngữ hình thể của điệu múa, có lời ca mang âm hưởng dân ca bài chòi hay hò biển mộc mạc, nhưng gốc rễ bền chặt nhất của nó vẫn cắm sâu vào tín ngưỡng thờ cá Ông và đời sống lao động của vạn chài. Khi toàn đội hình cùng đồng loạt đưa tay chèo, cùng nhún bước theo nhịp trống, ánh mắt hướng về một phía, người xem đứng bên rìa sân đình có thể cảm nhận rõ ràng một luồng năng lượng gắn kết vô hình nhưng mạnh mẽ.
Cẩm nang quan sát hò bá trạo cho du khách
Nếu bạn may mắn có chuyến đi đến Khánh Hòa đúng vào mùa lễ hội Cầu ngư và được tận mắt chứng kiến một buổi hò bá trạo, đừng chỉ đứng bấm điện thoại chờ đợi những phân đoạn cao trào, rực rỡ để chụp ảnh chụp ảnh. Hãy thử học cách quan sát từ những chi tiết nhỏ nhất ngay từ khi đội hò chuẩn bị bước vào sân lễ:
Quan sát hậu trường: Cách những người đàn ông làng chài, vốn ngày thường mặc quần đùi áo cộc sặc mùi cá vạn, nay khoác lên mình bộ trang phục lễ nghi chỉnh tề, tỉ mẩn chỉnh lại từng chiếc thắt lưng, kiểm tra lại mũi chèo gỗ.
Lắng nghe âm điệu: Cách các thành viên trong đội nhìn theo hiệu lệnh của người tổng chỉ huy, bước những bước chân đầu tiên vào không gian thiêng của sân đình. Những khoảnh khắc chuẩn bị thầm lặng ấy đôi khi lại chứa đựng nhiều câu chuyện xúc động hơn cả phần diễn xướng chính thức.
Theo dõi ngôn ngữ hình thể: Khi tiếng hò vang lên, hãy hướng sự tập trung vào nhịp tay và nhịp chân của các bạn chèo. Từng động tác rướn người, thu tay không phải để tạo dáng cho đẹp mắt, mà đó là sự mô phỏng chân thực cử động dồn lực vào mái chèo khi con thuyền gặp dòng nước ngược. Lời hò bằng chất giọng địa phương đậm đặc có thể sẽ hơi khó nghe đối với du khách phương xa, nhưng chính âm điệu trầm bổng, lúc dồn dập khi khoan thai sẽ dẫn dắt cảm xúc của bạn đi qua từng hải trình giả định trên cạn.
Khi muốn ghi lại những hình ảnh này bằng máy ảnh hoặc điện thoại, bạn nên chọn vị trí đứng ở góc bên hông hoặc phía sau vòng người xem của dân làng. Không nên di chuyển cắt ngang qua không gian diễn xướng của đội, không chen vào giữa các hàng chèo để quay phim cận cảnh. Đối với các đoạn video ngắn, hãy quay vừa đủ để làm tư liệu. Đừng để màn hình điện thoại che mất cơ hội được lắng nghe bằng tai và cảm nhận bằng tâm hồn một di sản sống đang hiển hiện ngay trước mặt.
