Có một trải nghiệm rất đặc biệt dành cho những ai thích ngắm nhìn lịch sử qua những công trình gạch nung: hãy bắt đầu từ đỉnh đồi Cù bên sông Cái Nha Trang, rồi thong thả di chuyển dọc theo quốc lộ hướng về phía Nam. Trên hành trình ấy, bạn sẽ đi qua hai cụm tháp Chăm cổ kính — Tháp Bà Ponagar và Tháp Hòa Lai. Trước đây, hai địa danh này thuộc hai tỉnh khác nhau, nhưng giờ đây, trong một bản đồ du lịch Khánh Hòa mở rộng, chúng bỗng trở thành hai điểm nút hoàn hảo trên một trục hành trình tìm hiểu về dòng chảy nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa.
Điểm dừng đầu tiên là Tháp Bà Ponagar, ngọn tháp đã quá quen thuộc với căn cước của thành phố Nha Trang. Được xây dựng vào khoảng thế kỷ thứ 8 đến thế kỷ 13, cụm tháp này là biểu tượng cho thời kỳ đỉnh cao của vương quốc cổ. Khi đứng dưới chân tháp, điều đầu tiên chạm vào bạn không phải là sự hoành tráng, mà là sắc đỏ rực của những viên gạch nung sờn màu thời gian nổi bật trên nền trời xanh. Những mảng phù điêu chạm khắc hình thần Shiva, các vũ nữ Apsara uyển chuyển ngay trên bề mặt gạch là thứ khiến người ta phải đứng lại quan sát rất lâu. Kỹ thuật chất kết dính và nung gạch của người Chăm cổ cho đến nay vẫn là một ẩn số đối với khoa học hiện đại, và chính sự bí ẩn ấy làm nên sức hút bền bỉ cho Tháp Bà.
Từ ngọn tháp bên cửa sông đến cụm tháp giữa đồng nội
Nếu Tháp Bà Ponagar mang lại cảm giác sống động vì nằm ngay trong lòng thành phố, thì Tháp Hòa Lai (thuộc vùng Ninh Thuận cũ) lại mang một nhịp thở hoàn toàn khác: trầm mặc, cô tịch và nguyên bản hơn. Cụm tháp Hòa Lai được các nhà khảo cổ xác định có niên đại từ thế kỷ thứ 9, tức là tương đương và có phần sớm hơn một số hạng mục tại Tháp Bà. Tên của cụm tháp này thậm chí còn được đặt cho một phong cách kiến trúc riêng trong lịch sử nghệ thuật Chăm Pa — phong cách Hòa Lai.
Khi đến Hòa Lai, bạn sẽ không gặp những đoàn khách du lịch ồn ào. Tháp đứng đó giữa không gian đồng nội, lộng gió miền Trung. Sự khác biệt lớn nhất nằm ở những chi tiết trang trí hình vòm cửa, những cột ốp vách tai bèo và các đường gờ chỉ được chạm khắc cực kỳ tinh xảo nhưng đã bị bào mòn phần nào bởi gió cát. Nếu ở Tháp Bà, người ta thấy một sự tiếp nối liên tục của các lớp văn hóa Chăm - Việt qua việc thờ phụng Thiên Y A Na, thì ở Hòa Lai, bạn sẽ gặp lịch sử ở trạng thái thuần khiết nhất, một di sản đứng lặng lẽ giữa thời gian để kể về một thời kỳ hưng thịnh đã qua.
Cẩm nang di chuyển và thưởng lãm cho người đi chậm
Để thực hiện cung đường di sản này một cách trọn vẹn, bạn nên dành riêng một ngày trọn vẹn. Hãy bắt đầu từ Tháp Bà Ponagar vào buổi sáng sớm, khoảng 7 giờ 30, khi ánh mặt trời vừa đủ sáng để soi rõ các góc cạnh kiến trúc và không khí còn mát mẻ. Sau khi tham quan Tháp Bà, bạn có thể thong thả di chuyển theo tuyến đường ven biển hoặc Quốc lộ 1A về hướng Nam.
Gợi ý lộ trình một ngày theo dấu gạch nung:
-
7:30 - 9:00: Tham quan Tháp Bà Ponagar (Nha Trang).
-
9:30 - 11:30: Di chuyển về hướng Phan Rang.
-
13:30 - 15:00: Ghé thăm cụm Tháp Hòa Lai bên lề đường quốc lộ.
-
15:30: Tiếp tục mạch hành trình hướng về Tháp Po Klong Garai để thấy sự phát triển hoàn thiện của kiến trúc Chăm.
Trang phục phù hợp cho chuyến đi này là quần áo gọn gàng, kín đáo vì cả hai nơi đều là khu vực di tích tôn nghiêm. Hãy mang theo mũ rộng vành và nước uống, bởi thời tiết vùng Nam Trung Bộ luôn tràn ngập nắng. Khi chụp ảnh, hãy ưu tiên bắt những góc nghiêng để thấy được độ nổi khối của các lớp gạch nung và các chi tiết phù điêu chạm trổ trên tường tháp.
Đọc lịch sử qua khoảng cách của những viên gạch
Việc đặt Tháp Bà và Tháp Hòa Lai cạnh nhau trong cùng một hành trình giúp du khách có được một tư duy so sánh rất thú vị. Bạn sẽ nhận ra nghệ thuật kiến trúc không phải là một đại lượng đứng yên, nó chuyển dịch và biến đổi qua từng thế kỷ. Từ những đường nét mộc mạc, thô phác ban đầu ở Hòa Lai cho đến sự tinh xảo, phức hợp tại Tháp Bà, mỗi viên gạch nung đều là một lời kể về bàn tay tài hoa của những người thợ cổ xưa.
Hành trình này không dành cho những ai thích check-in vội vã để lấy số lượng. Nó cần một nhịp đi chậm, một tâm thế sẵn sàng lắng nghe và một sự trân trọng đúng mực đối với những giá trị văn hóa đã vượt qua nghìn năm giông bão để ở lại với chúng ta ngày hôm nay.
